Không ai cấp chứng nhận cho một thế hệ máy bay tiêm kích. Không có ủy ban, không có bài kiểm tra chính thức, cũng không có con dấu chính thức. Tuy nhiên những nhãn đó được sử dụng khắp nơi, bởi các không quân, nhà sản xuất và các nhà phân tích, vì chúng phản ánh điều gì đó có thật: một sự chuyển biến rõ rệt trong những gì một máy bay chiến đấu có thể quan sát, thực hiện và tồn tại.

Một "Thế hệ" Thực Sự Có Ý Nghĩa Gì

Ý tưởng phân nhóm các máy bay tiêm kích theo từng thế hệ bắt nguồn từ năm 1990, khi một sử gia hàng không đề xuất sáu hạng mục dựa trên tốc độ và năng lực. Phân loại chính xác đó không trở thành chuẩn mực, nhưng khái niệm thì vẫn tồn tại. Nó trở nên có ảnh hưởng hơn nhiều khi F-22 Raptor xuất hiện, vì đó là chiếc tiêm kích đầu tiên được dùng như một chuẩn mực để định nghĩa một thế hệ. Những nhãn này là cách viết tắt hữu ích, dù ranh giới giữa chúng không rõ rệt, và một số, như "4.5," gần giống ngôn ngữ tiếp thị hơn là bất cứ thuật ngữ chính thức nào mà quân đội Mỹ dùng.

Con Đường Đến Thế Hệ Thứ Tư

Những tiêm kích phản lực ban đầu trông khá giống các máy bay cánh quạt mà chúng thay thế, với cánh thẳng và súng. F-86 Sabre mang tới cánh chéo và tốc độ tốt hơn. Thế hệ thứ hai bổ sung khả năng bay siêu âm, radar trên khoang và tên lửa không đối không, trong khi F-4 Phantom II của thế hệ thứ ba chứng minh rằng một khung thân duy nhất có thể đối đầu với các máy bay khác, tấn công mục tiêu mặt đất và thực hiện trinh sát. Thế hệ thứ tư đã thay đổi hoàn toàn cách điều khiển máy bay. F-16 thay thế các dây cơ học bằng cơ cấu chấp hành điện tử, một phương pháp fly-by-wire nhanh chóng trở thành tiêu chuẩn trên các tiêm kích phương Tây, bên cạnh F-15 và F/A-18.

Những Yếu Tố Xác Định Một Tiêm Kích Thế Hệ Thứ Tư

Hệ thống fly-by-wire quan trọng vì nó cho phép các nhà thiết kế tạo nên máy bay được thiết kế có chủ ý không ổn định. Một máy tính thực hiện hàng nghìn điều chỉnh nhỏ mỗi giây, và sự không ổn định đó chuyển thành khả năng cơ động. Thêm radar Doppler có thể phát hiện mục tiêu bay thấp giữa tín hiệu nhiễu mặt đất, cùng với khả năng đa nhiệm thực sự, thì thế hệ thứ tư trở thành trụ cột của các không quân trên toàn thế giới. Nhiều khung thân trong số đó đã được nâng cấp với radar AESA, hệ thống tác chiến điện tử cải tiến và các liên kết dữ liệu, dẫn tới hạng mục "4.5" xuất hiện trên các loại máy bay như Rafale, Eurofighter Typhoon và Su-30 MKI.

Những Khác Biệt Ở Thế Hệ Thứ Năm

Bước nhảy lên thế hệ thứ năm không chỉ là một tính năng đơn lẻ mà là cách mọi thứ hoạt động cùng nhau. Thiết kế tàng hình, vật liệu hấp thụ radar và buồng vũ khí bên trong giúp giữ diện tích phản radar nhỏ, vì các tên lửa gắn ngoài sẽ làm mất hiệu quả đó. Hội tụ cảm biến hợp nhất dữ liệu radar, hồng ngoại và tác chiến điện tử thành một bức tranh duy nhất, trong khi phi công thế hệ thứ tư thường phải ghép thông tin từ nhiều màn hình riêng rẽ. Mạng nối cho phép một máy bay thấy những gì máy bay khác phát hiện, và màn hình gắn trên mũ bay đưa hình ảnh đó trực tiếp trước mắt phi công.

Sự tích hợp là ranh giới phân biệt thực sự. Một máy bay thế hệ thứ tư có thể được phủ lớp tàng hình hoặc trang bị cảm biến tốt hơn, nhưng kết quả không bao giờ sánh bằng một khung thân được thiết kế từ đầu với những mục tiêu đó. Cũng không phải mọi tính năng đều được kế thừa ngang nhau. F-22 có thể super cruise — bay siêu âm mà không dùng afterburner, còn F-35 thì không thể.

Những Đánh Đổi Ít Ai Nhắc Tới

Khả năng của thế hệ thứ năm đi kèm cái giá phải trả. Buồng vũ khí bên trong giới hạn sức chứa vũ khí so với một tiêm kích thế hệ thứ tư trang bị trên các giá treo ngoài. Bề mặt hấp thụ radar đòi hỏi môi trường bảo dưỡng kiểm soát và đào tạo chuyên biệt, và tổng chi phí vòng đời của một phi đội cao hơn nhiều so với giá đơn vị. Đó là lý do nhiều không quân vận hành hỗn hợp, kết hợp số lượng nhỏ hơn các tiêm kích thế hệ thứ năm với những máy bay thế hệ 4.5 được nâng cấp rẻ hơn.

{{REC}}

Thế Hệ Cao Hơn Có Luôn Thắng Không?

Không hẳn vậy. Su-57 của Nga là ví dụ điển hình cho thấy các nhãn này có thể mơ hồ đến mức nào. Một số nhà phân tích đánh giá nó là thiết kế chuyển tiếp với một số tính năng của thế hệ thứ năm, chứ không phải bản tương đương thực sự của F-35. Quan trọng hơn, một tiêm kích hoạt động trong một mạng lưới mạnh, được hỗ trợ bởi máy bay cảnh báo sớm trên không, cảm biến trên không gian và dữ liệu mục tiêu chia sẻ, có thể tấn công mối đe dọa mà không cần bật radar của chính nó. Một máy bay xuất sắc được xác định không chỉ bởi thế hệ của nó mà còn bởi hệ sinh thái xung quanh.

Bước tiếp theo đã bắt đầu hình thành. Các chương trình thế hệ thứ sáu được xây dựng xoay quanh hợp tác giữa máy bay có người lái và không người lái, cùng ra quyết định có trợ giúp của AI. Những nhãn này sẽ tiếp tục thay đổi, nhưng quy luật vẫn giữ nguyên; mỗi thế hệ thay đổi những gì một tiêm kích có thể quan sát, chia sẻ và tồn tại.